ایل قاراپاپاق

تاریخ . آداب . رسوم . فلکلور . منوگرافی

طبابت سنتی قاراپاپاق
ساعت ۸:۳٧ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٦/٤/۱۸  کلمات کلیدی: سولدوز ، قاراپاپاق ، قره پاپاق ، نقده

قاراپاپاق

دنیازرخالا طبیب سنتی آقابیگلو

ابتدا بهتر است بحثی در مورد انواع «مرهم» و «پاخاج» داشته باشیم تا مطالب این بخش به طور منظمتر شود. پاخاج همان مرهم است یعنی مرهم به دو نوع تقسیم می‌شود:


ابتدا بهتر است بحثی در مورد انواع «مرهم» و «پاخاج» داشته باشیم تا مطالب این بخش به طور منظمتر شود. پاخاج همان مرهم است یعنی مرهم به دو نوع تقسیم می‌شود:

1ـ آنچه مواد تشکیل دهنده آن از مایعات و آردها و گردها هستند.

2ـ آنچه کل یا بعضی از مواد تشکیل دهنده آن از دانه‌ها یا خرده سبزی‌ها می‌باشد. این قسم را «پاخاج» می‌گویند.

انواع مرهم:

1ـ قند خمیری (خمیر قند): آرد گندم با قند به میزان تقریباً مساوی.

2ـ قاتق قویماغی: خمیری که از آرد و خامه درست می‌شود.

3ـ دوشاب خمیری: از آرد و دوشاب.

4ـ مرهمی از: موم مذاب، روغن گاو، زرد چوبه، آرد و اگر عسل به آن افزوده شود بهتر است.

5ـ از آرد، تخم مرغ، زرد چوبه.

6ـ از کافور و تریاک.

7ـ از: سریشم و زرده تخم مرغ

8ـ از: مقداری کرم خاکی را خشکانیده و کوبیده به صورت گرد در می‌آورند و با مقداری مساوی آن از خمیر کهنه که در اطراف سفره مخصوص خمیر می‌ماند و می‌خشکد به هم آمیخته و خمیر می‌ساختند.

9ـ از: سقز و شیر (در فصل سرما قدری نفت سیاه نیز به آن می‌افزایند).

10ـ از: قویماق (آرد سرخ کرده در روغن حیوانی داغ که بعداً آب به آن می‌افزایند ـ حریره)، سقز و سروش.

11ـ از: آرد لپه، گوگرد پاس، خمیر مایه طبیعی.

12ـ کوبیده گی داش (سنگ کبود)، قوروم (دوده‌های برخاسته از تنور به سقف می‌چسبد، قوروم نامیده می‌شود)، قورود (کشک) و به جای قوروم می‌توان از سیاهه دیگ استفاده کرد.

13ـ از فضله سگ و فضله کبوتر.

 

قاراپاپاق

گل انبرخالا طبیب سنتی راهدهنه

پاخاج ها:

1ـ خرمای سیاه و کوبیده سیر.

2ـ از صابون و پیاز پخته.

3ـ از: سقز و خرده صابون ـ صابون معطر را بهتر می‌دانند.

4ـ بذرک زرد جوشیده در شیر گاو.

5ـ پوسته درخت نارون و پوست درخت بید و شاه ملحمی (شاه مرهمی: نوعی گیاه) همه را کوبیده به هم می‌آمیزند و به صورت خام مورد استفاده قرار می‌گیرد.

6ـ از: زرده تخم مرغ، خرده توتون و نمک.

7ـ از: خمیر مایه طبیعی و پر مرغ خانگی.

8ـ از: برگ بید و برگ درخت کلمبور (نوعی درخت شبیه تبریزی ولی معمولاً مستقیم و راست نمی‌شود یعنی خمیدگی‌ها و کجی هائی درشت دارد) به صورت خام و تر کوبیده و به هم مخلوط می‌شوند.

9ـ از: آبی که «کاکوتی» در آن جوشانیده‌اند. آرد، روغن، ـ این مرهم «خشل» نامیده می‌شود.

10ـ از: خرده یونجه تر، برگ بید، روغن بزرک.

11ـ از: تخم مرغ، گل ببنک (گیاهی است)، قرخ بوغوم (چهل بند ـ گیاهی خزنده باریک که بندها و مفصل‌های زیاد دارد) و حنا.

12ـ از: پیاز داغ و کوبیده میخک.

13ـ از: کوبیده گندم و آبی که از جوشانیدن تکه نمد، بدست آمده باشد.

14ـ پر مرغ خانگی، برگ کلم و فضله کبوتر را با هم مخلوط می‌کنند.

 

قاراپاپاق
سکینه خاتون (سمت چپ) طبیب سنتی حسنلو

موارد مصرف:

1ـ شیرین یارا (زخم شیرین) که در بدن ظاهر می‌شود: مرهم شماره سه و پاخاج شماره 2.

2ـ یامان یارا (زخم بد) همرنگ بدن می‌باشد: توله سک کوچک را سر بریده و شکم آن را باز کرده بی درنگ به زخم می‌بندند. سپس از بیشتر پاخاج‌ها استفاده می‌شود.

گویند اگر این زخم به فوریت معالجه نشود از جای خود به جای دیگر بدن منتقل می‌شود (قهر می‌کند و جا عوض می‌کند) که باید از مرهم شماره 6 استفاده شود تا به جای اصلی برگردد سپس جگر سفید و کافور را یکی از پس دیگری بر آن می‌بندند و پوست و چرم تازه (گوسفند) را نیز مفید می‌دانستند.

3ـ قلباش (زخم یا عفونتی که در سر انگشتان و زیر پوست و گوشت نزدیک به استخوان پدید می‌شود): ابتدا داغ می‌کنند و یا در روغن داغ فرو می‌برند تا زخم آن به طرف بیرون درز کند، آنگاه رگ پخته کلم و پاخاج شماره 4 و 5 را بطور متناوب استفاده می‌کردند.

4ـ خیارک (زخمی در سمت داخلی ران نزدیک به شکم در می‌آید): خیار سبز (و در فصل زمستان که دسترسی به خیار سبز نیست از خیار شور و خیار ترشی استفاده می‌شد) و نیز از مرهم شماره 13 و شماره 1 و 2 و 3 و نیز پاخاج شماره 5 و 8.

5ـ دولاما: از فرو رفتن خار یا هر چیز دیگر در انگشت که در اثر ارتباط با آب پدید می‌آید:

ابتدا سر زخم را با سنجاق و امثال آن کمی باز می‌کردند سپس از مرهم‌های شماره 1، 2 و 3 استفاده می‌کردند.

6ـ چرتغ: انواع زخمهای ریز در اطراف و زیر پلک‌های چشم (شاید نوعی تراخم باشد) چکیده آب چت چت و شیر زنی که بچه اش دختر است، بر آن می‌چکانند.

7ـ زخمهای حوادث: پاخاج شماره 10.

8ـ درد مفاصل: کوبیده گیاه «ایت اوزرگی» ـ نوعی گیاه ساقه دار بدبو که دارای غوزه هائی شبیه غوزه لوبیا ولی کوچکتر، است برگهایش شبیه دو بیضی بهم چسبیده است ـ یا شیره ریشه آن. و نیز خوردن عرق کاکوتی.

9ـ درد شکم: عرق کاکوتی، عرق نعناع.

10ـ خون دماغ: کوبیده تره یا آب تره و نیز خاکستر موی بز را به داخل بینی می‌ریزند.

11ـ درد گوش: روغن حیوانی یا چکیده پیاز داغ می‌چکانند. در صورت درد شدید از مرهم شماره 2 هم استفاده می‌شده.

12ـ تهییج گلو: پاخاج شماره 7 را به زیر چانه و گلو می‌گذارند.

13ـ یاغر (سابیدگی بدن سوارکار در اثر زین اسب): مالیدن هر نوع روغنی را کافی می‌دانستند.

14ـ حصبه دووانه (دیوانه حصبه‌ای که هذیان می‌گوید): مرهم شماره 8 را به پیشانی و جلو سر او می‌بندند.

15ـ سرفه و سینه تنگی: به دانه، چهار تخمه و عرق پونه، (و پخته گل ختمی را بر روی سینه او گسترده می‌بندند).

16ـ کسی را که ترسیده و بیمار شده، داغ می‌کردند یعنی دوباره او را می‌ترسانیدند.

17ـ سوختگی: مرهم شماره 4 و شماره 10 و گندم یا زلخ بو داده (یا زلخ گندمی که در بهار کاشته می‌شود.) با قدری جو بود داده و با سرشیر روی آن می‌بندند.

18ـ زخم دهان کودک: مادر طفل به همسایه‌ها مراجعه می‌کرد با دهان بسته که نباید چیزی بگوید. آنگاه همسایه‌ها می‌فهمیدند که مرادش چیست بدین ترتیب از هفت همسایه تکه هائی از خمیر مایه طبیعی را جمع می‌کرد و آنها را در بغل هم بر روی ستون خانه می‌چسبانید با خشک شدن خمیرها زخم دهان بچه‌ها (مثلاً) خوب می‌شد.

19ـ جای دندان سگ (سگ گزیدگی) خمیر مایه مخلوط با پر مرغ خانگی (پاخاج شماره 8). البته اگر خمیر مایه از خانه صاحب سگ آورده شود زودتر تاثیر می‌گذارد.

20ـ سر درد ممتد: پر مرغ خانگی را کوبیده و به صورت خمیر در آورده و بر سرش می‌مالیدند. و نیز پاخاج شماره 11.

21ـ درد معده: مخلوطی از کوبیده دارچین، قولنجان، هلیله زرد، هلیله سیاه، کازراخ، قرص کمر و هل را کفلمه می‌کردند. و شیره ریشه شیرین بیان. گاهی شیره مذکور را آمیخته با عسل به صورت قرص در آورده و در هر وعده غذا یک قرص میل می‌کردند و می‌کنند.

22ـ درد چشم: حاضربزک (داروئی قرمز که جهودها می‌ساختند) چکیده آب گیاه چت چت و دانه‌های گیاه «بزوشه». که گیاه «باغایار پاغی» هم نامیده می‌شود، از تنظیف عبور داده و به چشم می‌چکاندند.

23ـ لطمه خوردگی استخوان، شکستگی دنده ها: مرهم شماره 9 و نیز ریشه «چله داغی» ـ گیاهی است ـ را بر روی پوست محل شکستگی می‌مالند.

24ـ اسهال کودک: ماست گاومیش، تخم مرغ پخته، کته ـ و نیز آجر را به صورت خاک در آورده و گرم کرده و کودک را با آن قنداق می‌کردند. و عرق بو مادران.

25ـ به هوش آوردن بیهوش: دود (خصوصاً دود پارچه)، بوی کاه گل، جلو دماغ او می‌گرفتند و فاصله دو ابروی او را ماساژ می‌دادند.

26ـ زگیل گاو و گوساله: مرهم شماره 12. گاهی برای زگیل انسان هم از آن استفاده می‌شده.

27ـ شاش بند: پر مرغ خانگی، برگ کلم و فضله کبوتر (پاخاج شماره 14) را بر او می‌بندند و نیز دُم گیلاس را دم کرده و می‌خورند و همچنین دانه‌های گیاه «خانم سالاندی» (تاج خروس).

--------------------------------------------------------------------

منبع: کتاب ایل قاراپاپاق، تهیه و تنظیم: مهدی (مسعود) رضوی

(مطلب مذکور خلاصه نشستی است صمیمی با گل انبر خالا و دنیازر خالا در سال 1370)