ایل قاراپاپاق

تاریخ . آداب . رسوم . فلکلور . منوگرافی

جام حسنلو جلوه هنر و اسطوره
ساعت ٦:٥٢ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٦/٤/۱٧  کلمات کلیدی: سولدوز ، قاراپاپاق ، قره پاپاق ، سلدوز

جام حسنلو
جلوه هنر و اسطوره

 

   

این زن و مرد در خواب به زیر آوار رفته اند و مدفون شده اند و پس از حدود2833سال از بقل هم جدا شدند
    
نحوه کشف جام
وقتی شهر مورد حمله قرار میگیرد اهالی غافلگیر میشوند. سه نفر از آنها به اتاقی میروند که جام طلای مورد بحث در آن قرار داشته است و آنرا که میراث قوم آنها بوده است را برمیدارند تا از دست مهاجمان رهایی دهند. در همین لحظه شهر در آتش گرفتار میشود و سقف چوبی اتاق جام آتش گرفته و بر سر این سه نفر فرو میریزد و آن سه را به همان حالتی که بودند مدفون میکند.تا اینکه در روز 29 مرداد ماه سال1337 کارگران حفاری در طی کاوش سه سرباز مانایی را با لباس رزم ،کلاه خود مسی ومسلح از زیر خاکستروخاک بیرون میکشند و پس از حدود 2833 سال جام طلا را از دست مرد سوخته شده جدا میکنند. جام به ارتفاع 25سانت و قطر دهانه6سانت و به وزن950گرم از طلای خالص است و توسط قلم زنی روی آن نقشهایی شکل گرفته است که باورهای مذهبی و آیینی قوم ماننایی را روایت میکند


 

تصاویر حک شده بر روی جام حسنلو
      

تفسیر اسطوره ای تصاویر جام


بیان تصویری جام با تولد کودکی آغاز میشود.کودک بین مادر خود و یک روحانی دست به دست میشود.کودک دارای استخوان بندی درشتی است و روحانی وسیله برنده ای در دست دارد.به نظر میرسد روحانی با شکافتن پهلوی مادر او را به دنیا آورده است.تعبیر دیگر این صحنه عمل ختنه است ولی شواهدی دال بر انجام عمل ختنه در هزاره اول قبل از میلاد در بین قوم ماننا و مادها در دست نیست.اقوام زرتشتی و ودائی سوابقی از این دست ندارند.تنها مصریان ،یهودیان ،برخی اقوام سامی و اعراب که با هم رابطه تجاری فرهنگی داشتند ختنه میکردند و در ضمن باید گفت شرط پذیرش اسلام در آسیای میانه انجام عمل ختنه بود.
    

پشت سر صحنه تولد ،صحنه مرگ و شکنجه دیوی دیده میشود.این کشتار توسط پهلوان عظیم الجثه ای انجام میشود که زوبینی در دست راست دارد و در دست چپ قبضه کمانی را گرفته است و به نشانه قدرت سر کمان را بر پای خود گذاشته است.این حالت نگه داشتن کمان سند معتبری از نشان دادن قدرت است و مادها نیز از آن تبعیت میکردند. مانند این تصویر را در قزقاپان کردستان عراق داریم. در گور دخمه مشهور مادی نیز این حالت نگه داشتن کمان دیده میشود. در مقبره شاهان هخامنشی و دیواره بیستون نیز مشاهده میشود
موجودی که دشمن زنان تازه فارغ و نوزادان است در این صحنه به صورت دیو آدم نشان داده شده است. نامی از این دیو در متون زرتشتی آمده است -دیو آل- که نوزادان را می بلعدو ناقل حصبه و تب ولرز است
    
2
مادر بزرگ من، من را به همین صورت از شر اجنه حفظ میکرده است!
    
چند قمه را در کنار مادر میتوان دید که مستقیما با باورهای ایران باستان رابطه دارد.آنها با وسیله نوک تیز اجنه و شیاطینی که به زن فارغ شده در شب ششم حمله میکنند و نوزادان را اذیت میکنند را فراری میدهند. ایرانیان باستان به قنداق نوزاد نیز سوزنی وصل
میکردند. این سنت هنوز هم به چشم میخورد

    
3
  در کنار آنها پدر نوزاد نذورات خود را به معبدی هدیه میدهد که نشان از ایمان و اعتقاد مذهبی است. او در گیسوان خود سنجاقی فرو برده است. نماد معبد به صورت میزی نشان داده شده است که پایه هایش سم گاو است. صندلی روحانی نیز به همین شکل است.این نمادها نشانه هایی از دام دار بودن این قوم است.در آثار بدست آمده از لایه 4حسنلو ونیز میادین دیگر باستانی آثاری اینگونه بسیار دیده شده است
در گوشه دیگری حیوانی درنده آماده حمله به نوزاد است که در کمال زیبایی حکاکی شده است
    

4
در صحنه مرکزی جام راکبی قدرتمند سوار بر شیر غول پیکر در حال تاخت است.در دست راست گرز و در دست چپ آینه دارد.به نشانه حمایت از خدای خورشید آفتاب را بر خود انعکاس میدهد.در کپل شیر نیز نماد خورشید - سواستیکا- دیده میشود. شیر نماد خورشید در زمین است.گردونه خورشید اولین بار در 6000سال قبل میان شاخ بزهای کوهی استیلیزه شوش بوسیله سفالگران تصویر شده است.پس از آن در سفالهای باکون نزدیک تخت جمشید و نقاط دیگر باستانی دیده شده است. در آغاز هزاره اول ق م در جام کلاردشت دقیقا بر کپل شیر و در قوری معروف مارلیک نیز حک شده است. حمله شیر بر گاو در تخت جمشید نیز نشانه حمله خورشید بر ماه است.این علامت را شرق شناسان آلمانی به عنوان صلیب شکسته نازی برگزیده اند
    
6
      
عقاب یا قوچ الهه باروری است.در معبد سرخدم لرستان الهه باروری در سر پهن سنجاقهای سر ، به وفور دیده میشود. اینها نذورات زنان نازایی بوده است که به معبد می آوردند.این سنجاقها نقش قوچ گل انار و ماهی دارند.در اینجا الهه ای به نشانه باروری و نمادین زمین زراعی و شخم خورده ای را با دستهای خود نمایش میدهد. قوچ هم در کنار او نشانه باروری است
    
7
   
صحنه اصلی اسطوره مانایی در جام حسنلو نبرد هیولایی با پیکر آدم ، تنه صخره و دمی از مار با سرهای سه گانه ، با پهلوانی که سپرهای آهنین در دو دست خود دارد می باشد.در یشت44،43،19 داستانی آمده است که دیوی با همین هیبت زمین را فرا میگیرد.در صورتی که هر جای بدن او زخم شود حیوانات متعفن بیرون میزنند.اپیدهاک سه پوزه شش چشم با بدنی پر از چلپاسه و کژدم و نیروی اهریمنی و زشت در مقابله با فریدون در شاهنامه به یادگار مانده است
    
9
      
در صحنه بالایی جام خدای ماه سوار بر ارابه ای که دو گاو نر آنها را می کشند به پهلوان در حال جنگ کمک میکند.به فرمان خدای ماه آب باران از او نازل میشود و از دهان گاوسیلابی میریزد که صخره هیولا را بشکند.تیشتر نازل کننده باران تحت فرمان خدای ماه که جزر و مد را از او میدانند و بدون قربانی کردن نمیتواند کار کند است
    
10
    
در کنار او دو نفر برای او قربانی می اورند تا او بتواند باران ببارد
    
11

خدای ماه در جرگه دو خدای خورشید و زمین است.صحنه بالایی جام نشان از این سه خدای در حال حرکت دارد که هر یک بر ارابه ای نشسته اند
    
12